Thứ Ba, Tháng Mười 4, 2022

CHÈO CẠN – DI SẢN VĂN HÓA ĐẶC SẮC CỦA NGƯ DÂN QUẢNG TRỊ

tấm lòng thành tâm hiếu thảo sự đền ơn đáp nghĩa của người còn sống đối với người đã chết.

tấm lòng thành tâm hiếu thảo sự đền ơn đáp nghĩa của người còn sống đối với người đã chết.

Ở Quảng Trị, trước đây nhiều làng có chèo cạn,

trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi chỉ đề cập đến

2 làng có chèo cạn nổi tiếng thuộc 2 huyện Vĩnh Linh và Do Linh đó là chèo cạn làng Tùng Luật và chèo cạn làng Mai

Xá Thị

.

Về nguồn gốc và thời gian ra đời của chèo cạn ở làng Mai Xá Thị, cho đến bây giờ chúng tôi vẫn chưa có được một tư liệu thành văn nào đề cập đến vấn đề này. Nhưng theo lời kể của các cụ già thì người làng Mai Xá Thị xưa chủ yếu làm nghề biển và buôn bán giao lưu với nhân dân khắp các vùng trong và ngoài tỉnh. Người ta cho rằng: Chèo cạn làng Mai có được là do một người có tên là thợ Lẫm, người làng Cửa Tùng vào lấy vợ ở làng Mai và truyền dạy chèo cạn cho dân làng Mai Xá Thị. Cũng có một vài ý kiến cho rằng chèo cạn ở làng Mai Thị đã có từ trước và ông thợ Lẫm chỉ là người bổ sung thêm. Vậy chúng ta tạm chấp nhận rằng chèo cạn ở làng Mai ra đời cùng hoặc sau chèo cạn làng Tùng.

Về nguồn gốc và thời gian ra đời của chèo cạn ở làng Mai Xá Thị, cho đến bây giờ chúng tôi vẫn chưa có được một tư liệu thành văn nào đề cập đến vấn đề này. Nhưng theo lời kể của các cụ già thì người làng Mai Xá Thị xưa chủ yếu làm nghề biển và buôn bán giao lưu với nhân dân khắp các vùng trong và ngoài tỉnh. Người ta cho rằng: Chèo cạn làng Mai có được là do một người có tên là thợ Lẫm, người làng Cửa Tùng vào lấy vợ ở làng Mai và truyền dạy chèo cạn cho dân làng Mai Xá Thị. Cũng có một vài ý kiến cho rằng chèo cạn ở làng Mai Thị đã có từ trước và ông thợ Lẫm chỉ là người bổ sung thêm. Vậy chúng ta tạm chấp nhận rằng chèo cạn ở làng Mai ra đời cùng hoặc sau chèo cạn làng Tùng.

Chèo cạn đưa linh xuất phát từ quan niệm của con người, đây là chuyến đò cuối cùng tiễn đưa đời người qua dòng sông sinh tử. Bởi thế nhân dân ta có câu: Kiếp sau hoá người sau kẻ trước/Dắt dìu nhau mà bước qua đò là vậy. Cho dù là chèo cạn cầu mùa hay chèo cạn đưa linh thì khi trình diễn thường có 2 đội. Trong đó, chèo cạn cầu mùa có 24 người gồm: 1 người cầm lái chỉ huy, 1 người đứng mũi, 1 người chơi đàn nhị, 1 người đánh trống, 4 người hát và 16 bá trạo chia làm hai hàng; 16 bá trạo này trước đây là nam giới, ngày nay thì nữ giới cũng có thể tham gia. Đối với chèo cạn đưa linh thì gồm 23 người, không có người đứng mũi. Mỗi khi trong làng hay ở nơi nào đó có người “quy tiên” tang chủ bưng cơi trầu, chai rượu đến nhờ thì dù đang bận việc gì ông cai cũng bỏ dở đấy, vội vàng đi triệu tập các thành viên trong đội chèo cạn vào đám. Ông cai trong bộ đồ nhiều màu, khăn đỏ cột ngang đầu tay cầm mái chèo. 2 người chơi đàn nhị và đánh trống mặc áo dài đen đầu đội khăn đóng, chân đi giày; 4 người hát 2 nam mặc bộ bà ba, 2 nữ mặc áo dài, chân đi giày. Những người còn lại trong trang phục bà ba màu hồng, màu xanh da trời đầu thắt khăn màu vàng, lưng thắt đai lụa màu xanh lá cây, chân đi giày vải màu trắng; 8 người cầm chầm mặc quần áo bà ba màu xanh da trời, tay cầm bông/hoa sen.

Chèo cạn đưa linh xuất phát từ quan niệm của con người, đây là chuyến đò cuối cùng tiễn đưa đời người qua dòng sông sinh tử. Bởi thế nhân dân ta có câu: Kiếp sau hoá người sau kẻ trước/Dắt dìu nhau mà bước qua đò là vậy.

Chèo cạn đưa linh xuất phát từ quan niệm của con người, đây là chuyến đò cuối cùng tiễn đưa đời người qua dòng sông sinh tử. Bởi thế nhân dân ta có câu: Kiếp sau hoá người sau kẻ trước/Dắt dìu nhau mà bước qua đò là vậy.

Mỗi khi trong làng hay ở nơi nào đó có người “quy tiên” tang chủ bưng cơi trầu, chai rượu đến nhờ thì dù đang bận việc gì ông cai cũng bỏ dở đấy, vội vàng đi triệu tập các thành viên trong đội chèo cạn vào đám. Ông cai trong bộ đồ nhiều màu, khăn đỏ cột ngang đầu

Mỗi khi trong làng hay ở nơi nào đó có người “quy tiên” tang chủ bưng cơi trầu, chai rượu đến nhờ thì dù đang bận việc gì ông cai cũng bỏ dở đấy, vội vàng đi triệu tập các thành viên trong đội chèo cạn vào đám. Ông cai trong bộ đồ nhiều màu, khăn đỏ cột ngang đầu

Đình làng, nhà thờ hoặc miếu là không gian diễn ra chèo cạn cầu mùa. Khi 3 hồi trống vừa dứt thì đội múa bông/hoa bước ra. Lúc này trống và đàn nhị hòa âm cất lên thì 8 người chia làm 2 tốp theo nhịp trống chạy đan chéo nhau xếp thành hàng dọc rồi chuyển qua xếp hàng ngang sau đó chạy thành một vòng tròn rồi lui vào bên trong.

Tiếp theo người đứng mũi bước ra xưng danh. Ông lái bước ra và đồng thời gọi bá trạo ra. Ngay lập tức 8 người cầm chầm và 4 người hát nhanh chóng đều bước ra vừa thể hiện các điệu hò vừa trình diễn động tác chèo thuyền. Trong quá trình các bá trạo chèo thuyền thì đội múa bông cũng bước ra và múa. Toàn đội sẽ trình diễn dưới sự điều khiển của ông lái cho đến khi kết thúc tiết mục thì mọi người lui vào bên trong, kết thúc biểu diễn.

Chèo cạn đưa linh trình diễn trong đám tang, khi đến giờ đã định đội chèo cạn tập hợp thành một hàng đứng ngoài cổng gia chủ chờ ông thỉ sự truyền, ông thỉ sự hò: “Truyền Ba trạo đội”. Lúc này đội chèo cạn đáp lại “Thừa mạng”.

Nếu đội chèo cạn trình diễn vào ban ngày thì khi tiến từ ngoài cổng vào sân diễn, đám bạn chèo đi theo hàng một, dẫn đầu là tổng mũi, tiếp đó là đám bạn chèo và tổng lái vừa đi vừa nhảy “hàng xà và trứ tụ”. Cây chèo cầm dựng đứng bên tay phải, mũi chèo hướng lên trời. Đến điểm quy định trình diễn, đám diễn đi thành vòng tròn rồi tách ra 2 hàng (các bạn chèo mang số lẽ từ 1, 3, 5, 7… thành một hàng và các bạn chèo mang số chẳn từ 2, 4, 6, 8 … thành một hàng) để cúng linh. Sau đó trở về một hàng nhảy “hàng xà và tứ tụ” và xếp thành 2 hàng. Lúc này có 2 người phục vụ đem 2 mảnh thuyền vào ghép thành chiếc thuyền tượng trưng. Đội chèo cạn bước vào thuyền, đứng đầu giữa hai hàng bạn chèo là tổng mũi, sau cùng là tổng lái.

Nếu đội chèo cạn diễn vào ban đêm thì tay không cầm chèo mà cầm hoa đăng khi tiến từ ngoài cổng vào sân diễn, đám bạn chèo đi theo hàng một, dẫn đầu là tổng mũi, tiếp đó là đám bạn chèo và tổng lái vừa đi vừa nhảy “hàng xà trứ tụ” tiếp đó là nhảy bông (nhảy 1 bông đến 4 bông) rồi chuyển sang nhảy chữ (đối với người chết trẻ thì nhảy chữ “NHƠN – TỬ – CHÍ – HIẾU”, nếu người già đủ bốn đời chết thì nhảy chữ “TỨ – ĐẠI – ĐỒNG – ĐƯỜNG”, tiếp đến chia làm hai hàng để cúng linh. Sau đó trở về một hàng nhảy “hàng xà và tứ tụ” và xếp thành hai hàng. Lúc này có 2 người phục vụ đem 2 mảnh thuyền vào ghép thành chiếc thuyền tượng trưng và đưa mái chèo cho đội chèo cạn. Đội chèo cạn bước vào thuyền, đứng đầu giữa hai hàng bạn chèo là tổng mũi, sau cùng là tổng lái. Lúc này toàn đội đứng ở tư thế tựa người chèo thuyền, đôi tay đưa đẩy mái chèo nhịp nhàng khoan thai miệng hát theo điệu hò đưa linh.

ài hò đưa linh được thể hiện dưới các hình thức: Hò thường, hò nam khách và hò mái xấp. Đối với hò thường thì ông cai và các tay chèo cùng hò. Đối với hò nam khách thì các tay chèo ngừng hò chỉ có ông cai cất tiếng than biểu lộ tâm trạng nhớ thương, tiếc nuối đối với người đã mất. Đến đoạn hò mái xấp ông cai và các tay chèo hò những điệu hò với âm điệu gấp dồn dập với điệu bộ chèo thuyền hối hả và đều đặn. Bài hò dài có khi hàng nghìn câu, nội dung của bài hò đưa linh chủ yếu là kể lể công đức trời biển nuôi nấng tao dưỡng của bậc quá cố đối với con cái cháu chắt đồng thời tỏ rõ lòng tiếc nuối, sự thành kinh của những người còn sống cầu mong cho người đã khuất về nơi “suối vàng” được “mồ yên mã đẹp”,

. Bài hò dài có khi hàng nghìn câu, nội dung của bài hò đưa linh chủ yếu là kể lể công đức trời biển nuôi nấng tao dưỡng của bậc quá cố đối với con cái cháu chắt đồng thời tỏ rõ lòng tiếc nuối, sự thành kinh của những người còn sống cầu mong cho người đã khuất về nơi “suối vàng” được “mồ yên mã đẹp”,

Chèo cạn cầu mùa thì c

thì c

Gạt bỏ những yếu tố có tư tưởng siêu hình huyễn hoặc trong đám tang, trong cúng tế có tính chất ma chay đồng bóng. Chúng ta nhận thấy rằng phong tục đưa linh chèo cạn trong đám tang đang tồn tại và phát triển ở một số làng tại Quảng Trị trước hết thực sự là hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian mang đậm tính quần chúng; sau đó là thể hiện nguyên tắc đạo lý làm người của dân tộc Việt coi trọng công đức tổ tiên, lòng thành tâm hiểu thảo của người còn sống đối với người đã chết như một sự đền ơn đáp nghĩa. Thiết nghĩ trong cuộc sống đương đại ngày nay cùng với sự đan xen của nhiều loại hình văn hóa khác nhau thì loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc này cần được lưu giữ và bảo tồn./.

Gạt bỏ những yếu tố có tư tưởng siêu hình huyễn hoặc trong đám tang, trong cúng tế có tính chất ma chay đồng bóng. Chúng ta nhận thấy rằng phong tục đưa linh chèo cạn trong đám tang đang tồn tại và phát triển ở một số làng tại Quảng Trị trước hết thực sự là hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian mang đậm tính quần chúng; sau đó là thể hiện nguyên tắc đạo lý làm người của dân tộc Việt coi trọng công đức tổ tiên, lòng thành tâm hiểu thảo của người còn sống đối với người đã chết như một sự đền ơn đáp nghĩa. Thiết nghĩ trong cuộc sống đương đại ngày nay cùng với sự đan xen của nhiều loại hình văn hóa khác nhau thì loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc này cần được lưu giữ và bảo tồn./.

Bài Viết Liên Quan

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Phổ Biến Nhất

Recent Comments