Chủ Nhật, Tháng Mười 2, 2022

LỄ HỘI A RIÊU PIING CỦA NGƯỜI TÀ ÔI Ở QUẢNG TRỊ

Thông qua lễ hội

A riêu piing nhằm khơi dậy nét đẹp văn hoá truyền thống, những tinh hoa ràng buộc sự gắn chặt thành một khối đoàn kết, đã ăn sâu vào tiềm thức của mọi người, mọi gia đình và mọi làng bản từ xa xưa; giải quyết các vấn đề vướng mắc cả về phong tục, tập quán lẫn đời sống xã hội trong suốt những năm còn tồn đọng, chủ yếu là về mộ mã, từ sau lần tổ chức trước đây, biết bao người đã trở về cõi âm mà chưa có lăng mộ, nhiều mồ mã cũ đã bị hư hỏng, do thiên tai hoặc do chính con người tác động đến như: xây dựng các công trình phúc lợi, chuyển mục đích sử dụng đất…; giải quyết về mối quan hệ khơi – cuja (nội, ngoại) gần xa có dịp hội tụ cùng ra mắt cho con, cháu nhận biết nhau, bày tỏ tình cảm lâu ngày gặp lại và hẹn ước tương lai, tránh nhầm lẫn trong quan hệ hôn nhân của thế hệ trẻ mai sau; giải quyết về việc chuyển dời khu nghĩa địa, quy tụ hài cốt xây lăng, đắp mộ về một nơi nhất định, lâu dài nhưng phải thích hợp với tình hình hiện nay; Nâng cao nghĩa tình thuỷ chung với các làng lân cận, quan hệ láng giềng, quan hệ huyết thống; phân định lại ranh giới đất đai, đảm bảo tránh nhầm lẫn hay là tranh chấp địa phận trong việc quản lý và chịu trách nhiệm về tập tục cúng bái các Giàng/Thần thuộc tín nhiệm do chủ sở hữu khi được Hội đồng tộc trưởng và già làng (Ariaihs Vel) của các làng bầu chọn và phân công trách nhiệm của từng làng về quan hệ giao tiếp, ứng xử và đối phó, xử lý các tình huống có thể xảy ra từng ngày.

Về lễ vật (Krơơng tâm p­ưc): lễ vật chung của cộng đồng làng gồm: 03 con trâu (01 con để hậu tạ Lăng (kết hợp cúng tổ tiên), 01 con cúng thần thổ địa, 01 con cúng thần núi), 02 con heo, 03 con gà, 03 hủ rượu cần, một hộ góp cho làng khoảng 05 kg gạo nếp và rượu.

Bên cạnh đó, một dòng họ phải có 01 con heo –  là qui định mang tính bắt buộc. Các hộ gia đình tuỳ theo khả năng và mức độ hiến tế đã định trước số lượng trâu, bò, dê, lợn, gà và phải báo cáo cho làng và giao cho làng quản lý các vật hiến tế này để phân phối lại để mời khách.

Sau khi đã chuẩn bị đầy đủ các lễ vật sẽ tiến hành các nghi thức: Lễ đánh dấu vật hiến sinh, các dòng họ xéo tai lợn làm dấu hiệu và khấn Âm hồn cho người đã chết là lễ A riêu piing đã đến; Lễ rắc tro và chôn ché xuống đất, mời các trưởng họ đến làm lễ rắc tro vào con vật hiến tế, đồng thời ông chủ làng chôn cái ché trống không xuống đất báo hiệu A riêu piing đã đến; Lễ giải uế làng, cúng 01 con heo, 01 con gà, lấy tiết heo hoà với nước ấm bỏ vào ống tre, chặt một cành cây tươi, đặt ống tiết và cành cây tươi tại trung tâm làng rồi một người cầm cành cây tươi đó, một người tưới tiết heo từ trong ống chảy xuống cành cây đó, ông chủ làng cúng giải uế, ba người kéo vật này từ trong làng ra ngoài ngõ. Các dòng họ cũng phải làm lễ giải uế, trưởng họ cho triệu tập mọi người trong họ từ 15 tuổi trở lên kể cả cụ già tập trung tại nhà trưởng họ đễ làm lễ. Một con heo dưới đất được buộc vào cột hiên nhà trưởng họ rồi lấy 3 sợi dây thiêng buộc vào chân heo sắp cúng (3 sợi dây là biểu hiện cho 3 đối tượng cần giải uế: 01 sợi dành cho những người đã có gia đình; 01 sợi dành cho những trai, gái chưa có gia đình và 01 sợi dành cho những người vắng mặt tại thời điểm đó), tất cả mọi người có mặt phải cầm vào sợi dây thiêng theo từng đối tượng quy định trên. Đối với người vắng mặt có thể lấy khăn hoặc áo của người đó vắt vào dây thiêng là được.

Trong lễ hội A riêu piing còn có một thành phần khách mời nữa mà luôn luôn được nhắc đến là những người chị, người em đi lấy chồng xa trong dịp này đều được mời về cùng với toàn bộ gia đình bên nhà chồng. Khi trở về họ được đón tiếp như những vị khách quý, lưu lại nhà của bố mẹ mình trong suốt thời gian lễ hội diễn ra. Về dự lễ hội A riêu piing các chị em mang theo chiêng, ché, thanh la, một ít tiền và khoảng vài chục cái bát ăn cơm làm lễ vật. Khi quay lại nhà chồng các chị sẽ được cho khoảng 3 bộ váy trở lên, 1 con gà và rượu cần, cái chiếu. Tất cả những lễ vật này đều tượng trưng cho sự trao đổi tình cảm qua lại giữa hai bên gia đình. Trong cuộc sống hàng ngày bận rộn với những công việc nương rẫy, chăm sóc gia đình thì các nhà thông gia cũng ít có dịp gặp gỡ đầy đủ anh em bà con nhà chồng của các chị, em vì thế  dịp lễ A riêu piing cũng là một lần nữa thắt chặt tình cảm gia đình đồng thời sâu xa hơn nữa là củng cố tình đoàn kết cộng đồng bằng các mối quan hệ hôn nhân, huyết thống giữa làng mình và các làng bản khác.

Làm nhà đàm phán (

: cộng đồng làng sẽ dựng một ngôi nhà sàn nằm ở trung tâm sân làng dùng để làm nhà đàm phán

dòng họ khác sẽ làm nhà xung quanh, nấu ăn riêng, nhưng trong đó phải có mâm cơm góp mời khách quý hằng ngày.

Sau khi chuẩn bị đủ số quan tài, cộng đồng làng tiến hành xây lăng (Ta nôh piing). Việc xây lăng do các làng đỡ đầu đ­ược mời thực hiện. Trước khi triển khai công việc chủ làng phải làm lễ cúng một con heo để xin thổ địa cho phép cộng đồng làng xây lăng và giao cho hội đồng làng đỡ đầu bộ trống (Akưưr), thanh la (Tâlle), các dụng cụ, vật liệu làm lăng để làng đỡ đầu bắt tay làm việc. Hội đồng làng đỡ đầu phân công trách nhiệm cho từng tốp thành viên đảm nhiệm từng ngôi lăng của từng dòng họ. Cồng, chiêng được gióng lên trong suốt thời gian làm lăng cho đến khi xong mới thôi. Sau khi hoàn thành, chủ làng làm lễ khánh thành lăng (Pa chen piing) bằng một con heo.

Lăng (Piing) thường được đặt nơi rộng rãi, ở gần các con suối. Với quan niệm là gần suối có nước chảy quanh năm, những người đã khuất sẽ được mát mẻ, thuận lợi trong việc làm ăn ở thế giới bên kia. Lăng là nơi đặt hài cốt tập thể, không phân biệt gái trai, miễn là đều qua đời vì ốm đau bệnh tật.

Lăng của người

được chia làm 2 loại, một loại dành cho người chết tốt và một loại dành cho người chết xấu.

Làm nhà mồ (Ân trap). Nhà mồ được dựng ở rìa của làng với mô thức nhà trệt không vách, gồm bốn hàng cột ngăn thành từng lô, mỗi họ được phân một lô để đặt tiểu quan tài. Hàng cột bên ngoài có làm hàng ghế ngồi bằng tre dành cho người phục vụ âm công. Nhà này dành cho người chết do già yếu, ốm đau. Bên cạnh đó còn có một ngôi nhà mồ nhỏ mái tròn hình chiếc nón dành riêng cho những người chết oan, chết đuối, tai nạn, tự sát…

nạn, tự sát…

Trong quá trình tổ chức lê hội

A riêu piing một nghi thức không thể thiếu là tiếp đón nhà cậu đến phụ giúp gia đình chủ lễ trong việc bếp núc. Đây là việc rất quan trọng và phải thận trọng

. Đối với những gia đình kể cả đời bố mẹ, đời chú thím, đời anh chị cũng như đời mình mà chưa hoàn tất các thủ tục tập quán trong quan hệ hôn nhân, quan hệ nội ngoại thì hai bên trao đổi thật kỷ mà giải quyết dứt điểm. Lễ vật nhà chủ lễ phải sắm tuỳ theo mức độ vi phạm của hai bên, cao nhất là con trâu đực to, nhỏ nhất cũng phải con heo và các hiện vật khác như: thanh la (Tâlle), Koong, hạt mã nảo, nồi đồng, mâm đồng, vòng tay bằng bạc, dây chuyền bằng bạc,… Và bên nhà cậu cũng phải đáp lễ tương xứng với đồ lễ vật mà nhà chủ lễ đã hiến nộp như: Rượu, gà, áo, quần, vải Zèng (ân nai) thật công bằng.

Nếu bình thường, mà đến giúp việc cho gia đình chủ lễ khi có lễ hội A riêu piing thì mỗi gia đình bên cậu chỉ mang theo 10kg gạo nếp, 15-20 chai rượu nấu, 15 – 20 con gà, 01-02 bộ váy truyền thống khi đến phụ bếp cho gia đình chủ nhà. Và phía chủ nhà chuẩn bị đón nhà cậu bằng lễ vật: Thanh la, Tâlle, Coong, tiền mặt, nồi đồng, mâm đồng số lượng tùy theo khả năng của mình.

Cây nêu đòi hỏi phải có thân thẳng, gỗ đẹp tròn; bên cạnh đó chọn làm sao cho được những cây tre dẻo dai, sau đó đem chẻ nhỏ, vót mịn để làm những chùm tua buộc lên cây nêu. Trên cây nêu được treo một con gà mái dùng để làm lễ vật cho các khách mời là các làng khác đến tham dự. Những người khách mời này khi đến tham dự phải dùng mọi cách nhảy lên bắt được con gà kéo xuống, lúc này lễ hội mới thực sự bắt đầu. Cây nêu chính của làng được buộc một con trâu to, còn những cây nêu của các dòng họ sẽ buộc một con dê hoặc bò, tất cả số động vật này sẽ được giết mổ để thiết đãi khách trong những ngày diễn ra lễ hội.

Nghi lễ bốc mộ: Ngày đầu tiên toàn thể dân làng dưới sự chủ trì của già làng sẽ tiến hành đi vào rừng bốc mộ.

Đối với các thi hài người chết trong niên hạn, mộ nằm ở vị trí thuận tiện cho việc khai quật, người có chức, có quyền, người giàu có thì

được b

ốc xác nguyên vẹn (lôc kook); Những ngôi mộ nằm ở xa vì không kịp thời gian hay những ngôi mộ bị thất lạc thì gia chủ chỉ trải mảnh chiếu được cắt nhỏ bằng khổ giấy A4 rồi gọi linh hồn của từng tên người đã chết, thình lình bất cứ con côn trùng gì bò vào là gói lại đem về. Vì họ cho rằng linh hồn của chết đã hiển về; Đối với mồ mã đã được phong thần, đã làm lễ Ariêu piing trước đây rồi hoặc là những người tích, mất thông tin. Hình thức này không cần bốc cốt hoặc gói linh hồn bằng côn trùng mà chỉ cần gọi hồn (Pa xôl arvai cu múiq) là được.

Trong quá trình bốc mộ các loại nhạc cụ như chiêng, trống, thanh la, tù và được đánh lên liên tục suốt hai ngày và không được ngừng nghỉ bởi họ cho rằng đây là những giai điệu cúng cho người đã khuất biết đường để về với làng.

)

(

.

Lễ hiến sinh: Ngay sau khi hài cốt đã được đưa vào nhà mồ, thì các vật hiến tế tùy theo khả năng của tất cả các gia đình, các dòng họ cũng như của làng ai nấy đều phải được đem ra giữa sân cột vào cây nêu của mình (Ta nưưng Nok taarr toong). Đại diện khách, chủ, nội, ngoại có liên quan trình bày các giàng mà mình hiến tế (tiếng Tà Ôi gọi là Thâu)

.

.

Tùy theo thứ cấp hiến sinh và mức độ vi phạm sẽ có con vật hiến tế tương xứng. Các thứ cấp mà hiến tế bằng con trâu là cúng cho tổ tiên (Giang Đung), cúng thần núi (Giang côh), thần thổ địa

(

(

Xưq

Ka Niéq)

, cúng thần linh (Tăng kin), cúng thần bổn mạng (Giang cơt), cúng thần tài (A Tan/Cu Păk). Còn đối với con bò có thể hiến tế cho các thần: Thần lúa

(

(

A káq A Bôn)

là tốt nhất, cúng thần tài

(

(

A Tan/Cu Păk

),

),

cúng thần bổn mạng

(

(

Giang cơt)

.

.

Đặc biệt con trâu ít ai cúng cho thần lúa. Các loại cúng bằng con dê: Cúng giải uế, cúng trừ tà, nhưng đối với con dê có thể thay mạng trâu được mà không được thay mạng bò. Đối với con heo có thể cúng được cho tất cả các thần nhưng ở cấp độ nhỏ hơn.

Hội đồng già làng chủ lễ cầm 01 tấm chiếu, 01 chai rượu đem ra cổng làng ngồi để đón khách, khi khách đến mời ngồi vào chiếu đã trải sẵn, cả chủ lẫn khách trao đổi các vấn đề liên quan đến phong tục tập quán trước khi vào làng, đồng thời bên khách báo cáo về quân số đến tham dự lễ A riêu piing, bên chủ làng cũng báo cáo luôn những gì đã có trong giao ước với các làng được mời trước khi lễ hộ A riêu piing được tiến hành, đó là: Một con trâu Ta nôh piing, một con trâu hiến tế thổ địa, 01 chum rượu cần, bộ cồng chiêng và giao trách nhiệm cho đại biểu quản lý về mọi mặt trật tự an ninh, đứng ra giải quyết các sự việc xảy ra trong quá trình lễ hội diễn ra.

Tại trung tâm sân làng có một rừng cây nêu cùng với con vật hiến sinh của các dòng họ. Trong đó có một cây nêu cái (cây nêu tổng) to và cao hơn mọi cây nêu khác, ở mũi tua nêu có treo một con gà trống màu đỏ còn sống (ngtruôi tar roaih) ý là mọi việc đều chín muồi, khi khách vào làng thì làng khách có quyền bắt con gà đó và tuỳ thích sử dụng. Cây nêu tổng được cột con trâu Tanôh piing, con trâu này hiến tế cho tổ tiên, giao cho làng có công dựng lăng và vẽ lăng có trách nhiệm đâm và làm thịt cho làng chủ cúng, sau khi cúng xong lại giao cho khách làng quyền sử dụng tiếp khách.

Lễ xông nhà đàm phán (Kloc Ân đoong ): Ngay sau khi khách đã vào làng và con gà trên mũi tua của cây nêu tổng đã được bắt. Hội đồng già làng bên chủ lễ xuất hiện giữa đám đông cùng nhún nhảy, tay chỉ về nhà Ân đoong, ý mời các vị khách đến xông nhà ân đoong. Ngay trước cửa nhà ân đoong có hai người đàn ông đang chờ sẵn, một người cầm đuốc đã thắp đỏ, người kia cầm ống tre có đựng bột nhựa trám khô đưa cho khách để vừa nhảy múa vừa vung vào đuốc làm cho ngọn lửa tạo ra những tia chớp và đi khắp bốn hướng bắc – nam – đông – tây của nhà ân đông.

Nghi lễ xông nhà ân đoong với mục đích xua đuổi tà ma và theo quan niệm, của người Tà Ôi, chỉ khách đến dự lễ mới đuổi được tà ma, có như vậy lễ hội A riêu piing mới có kết quả tốt đẹp.

Lễ viếng nhà mồ: Các gia đình nội, ngoại và gia đình chủ lễ thăm viếng nhà mồ là trách nhiệm của người còn sống đối với người đã chết và phải thông qua gia chủ biết để đáp lễ tại nhà mồ, nếu đồng loạt đi thăm cùng một lúc thì gia chủ đáp lễ một lần, nhưng nếu người thăm viếng đi lẽ từng người thì bắt buộc gia chủ phải đáp lễ theo từng người.

Lễ đâm trâu: trước khi tiến hành đâm trâu, phải tiến hành nghi thức

vuốt mũi vật hiến tế (Beh môh): Mâm lế gồm: một củ kiệu, một cây dao, một tấm vải Jèng, một bát nước, một bát xôi đầy, hai miếng trầu cau bỏ vào mâm đan bằng tre (A điền), đặt ngay cạnh vật hiến tế. Sau lời khấn, chủ lễ đứng dậy ném củ kiệu vào mũi con vật hiến và dùng cây dao đâm giả vào con vật, sau đó mới giao cho người khỏe đã được phân công đâm thật. Khi con vật hiến tế ngã xuống tất cả mọi người cùng hô vang ơ…êu…ơ…êu hai lần, các vị lớn tuổi đến xem thế con vật ngã để đánh giá điềm lành hay ác. Quan niệm của người Tà Ôi cho rằng, con vật hiến sinh khi đâm chết, nếu vết đâm bị che lấp, mắt ngửa lên cây nêu (ti loi cóq), đầu quay hướng mặt trời lặn (pân đaang plôt) hay đầu quay về thượng nguồn (răh ta rok avaal đaq), quay lưng về phía cây nêu (chưng krong) là điềm xấu; nếu vết đâm được phơi ra (tiêng păng ha), bụng ôm cây nêu (ka pô nok), đầu hướng về phía mặt trời mọc (pân đaang xâr) hay về hạ lưu (Chô píaq đaq) là điềm tốt.

Lễ hội A riêu piing hoàn thành, thế nhưng nếu không làm lễ cấu kết là xem như bị cắt đứt mối tương phùng giữa đời sống sinh mệnh con người đối với các thần liên quan xung quanh ta. Cho nên trong mỗi lễ hội A riêu piing đều phải dự trữ một con heo đực tơ hoặc heo cái to nhỏ cũng được nhưng chưa đẻ con là tốt để làm lễ. Lễ cúng giữa làng ngay sau khi trong làng không còn một vị khách nào, từng nhà đến tập trung tại nơi cúng, khi ông chủ làng đọc câu văn khấn là cùng lúc mọi người đều đọc lời ước nguyện cho mình, cho dòng họ và cả làng. Sấu lễ cúng thì chia thịt và tổ chức ăn uống, đến đây lễ hội Ariêu piing kết thức hoàn thiện.

Bài Viết Liên Quan

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Phổ Biến Nhất

Recent Comments